Kontakty zagraniczne i wyjazdy w ankiecie bezpieczeństwa osobowego — co trzeba wykazać i jak to opisać

Kontakty zagraniczne i wyjazdy w ankiecie bezpieczeństwa osobowego — co trzeba wykazać i jak to opisać

Część ankiety bezpieczeństwa osobowego poświęcona zagranicy budzi najwięcej wątpliwości — i najczęściej bywa wypełniana zbyt oszczędnie. Pytania wyglądają na formalność, a w rzeczywistości dotykają dwóch najpoważniejszych przesłanek badanych w każdym postępowaniu sprawdzającym: zagrożenia ze strony obcych służb i podatności na presję. Poniżej wyjaśniamy, czego dokładnie wymaga ankieta, jak opisywać kontakty i wyjazdy oraz jakie błędy najczęściej kosztują osoby sprawdzane.

Skąd biorą się te pytania — art. 24 ust. 2

Wzór ankiety stanowi załącznik do ustawy z 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych (art. 24 ust. 10), a jego zawartość jest odbiciem przesłanek badanych w postępowaniu. Wątku zagranicznego dotyczą trzy z nich:

• pkt 1 — uczestnictwo, współpraca lub popieranie działalności szpiegowskiej, terrorystycznej, sabotażowej albo innej wymierzonej przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej;
• pkt 2 — zagrożenie osoby sprawdzanej ze strony obcych służb specjalnych w postaci prób werbunku lub nawiązania z nią kontaktu;
• pkt 5 — okoliczności powodujące ryzyko podatności na szantaż lub wywieranie presji.

To wyjaśnia logikę pytań. Organ nie ocenia, czy ktoś „za dużo podróżuje" ani czy ma znajomych za granicą — bada, czy istnieje punkt zaczepienia, przez który obca służba mogłaby nawiązać kontakt lub wywrzeć nacisk. Ta sama logika stoi za pytaniem o wypytywanie przez obce władze podczas pobytu za granicą.

Pobyty zagraniczne — próg 30 dni, także partnera

Ankieta pyta o pobyty zagraniczne dłuższe niż 30 dni — i to nie tylko własne, ale także współmałżonka lub partnera. Dla każdego pobytu podaje się imię i nazwisko osoby, daty (od–do), miejsce (kraj, miejscowość, adres) oraz powód pobytu.

Wskazówki organów prowadzących postępowania są w tym punkcie precyzyjne: powód pobytu należy dookreślić, a nie kwitować jednym słowem. Zamiast „prywatny" — „prywatny: odwiedziny u krewnych", „prywatny: wyjazd zarobkowy", „służbowy: wyjazd na konferencję", „służbowy: misja PKW". Przy pobytach zawodowych warto wskazać charakter pracy i podmiot, na rzecz którego się ją wykonywało.

Przy bardzo licznych wyjazdach dopuszczalny jest opis zbiorczy — ale musi zawierać nazwy wszystkich państw i okres, w jakim wyjazdy miały miejsce (np. „w latach 2005–2018, w związku z pracą w… w charakterze…, wielokrotnie wyjeżdżałem służbowo do: …"). Gdy informacji jest więcej, niż mieści rubryka, sporządza się załącznik do ankiety na osobnym arkuszu, według schematu z danego punktu — a w rubryce wpisuje się odesłanie do załącznika.

Dwie rzeczy, o których łatwo zapomnieć: próg 30 dni dotyczy pobytu, nie jednorazowego wyjazdu turystycznego, a informacje o partnerze podaje się niezależnie od tego, czy związek jest sformalizowany.

Kontakty z obywatelami innych państw — 20 lat wstecz

Drugie pytanie brzmi: czy osoba sprawdzana lub jej współmałżonek albo partner utrzymuje lub utrzymywała w okresie ostatnich 20 lat kontakty prywatne lub służbowe z obywatelami innych państw. Odpowiedź „TAK" wymaga sporządzenia załącznika, w którym dla każdego kontaktu podaje się: imię i nazwisko, kraj pochodzenia, daty utrzymywania kontaktu oraz powód i charakter kontaktu.

Dwadzieścia lat to długi okres i właśnie dlatego ten punkt bywa wypełniany niekompletnie. Wskazówki organów rozwiązują typowe trudności:

• jeżeli kontakty ustały kilkanaście lat temu i osoba nie pamięta danych personalnych, należy możliwie wyczerpująco opisać charakter tych kontaktów — przede wszystkim okres i kraj pochodzenia cudzoziemców;
• przy kontaktach z wieloma osobami każdy opisuje się możliwie dokładnie, w razie potrzeby na dodatkowym arkuszu;
• przy bardzo licznych kontaktach wskazane jest wymienienie przynajmniej kilku osób — opis zbiorczy bez żadnych nazwisk jest niepełny.

„Kontakt" nie oznacza tu bliskiej znajomości. Obejmuje relacje służbowe, współpracę zawodową, kontakty rodzinne i towarzyskie. Wątpliwość rozstrzyga się na korzyść ujawnienia.

Dlaczego pominięcie jest groźniejsze niż sam kontakt

To najważniejsza zasada w całej ankiecie. Art. 24 ust. 2 pkt 4 czyni samodzielną przesłanką wątpliwości ukrywanie lub świadome niezgodne z prawdą podawanie w ankiecie lub w postępowaniu sprawdzającym informacji mających znaczenie dla ochrony informacji niejawnych.

Konsekwencja jest prosta. Kontakt zagraniczny wykazany i opisany jest badany wyłącznie pod kątem tego, czy tworzy realne zagrożenie — i w zdecydowanej większości przypadków nie tworzy. Kontakt zatajony, a następnie ustalony przez organ, uruchamia dwie przesłanki naraz: potencjalne zagrożenie oraz nierzetelność informacyjną. Ta druga podważa rękojmię znacznie mocniej, bo przestaje dotyczyć okoliczności zewnętrznych, a zaczyna dotyczyć wiarygodności samej osoby.

Warto też pamiętać, że w poszerzonym postępowaniu organ ma narzędzia weryfikacji wykraczające poza ankietę — rozmowy z przełożonymi i innymi osobami, wywiad w miejscu zamieszkania, sprawdzenia w ewidencjach niedostępnych powszechnie (art. 25 ust. 1 pkt 2, art. 26 ust. 1). Rozbieżność między ankietą a ustaleniami organu prędzej czy później wychodzi na jaw.

Jak przygotować się do wypełnienia tej części

1. Odtwórz kalendarz wyjazdów — paszporty, bilety, umowy o pracę za granicą, rozkazy wyjazdu, dokumentacja misji. Nie polegaj wyłącznie na pamięci.
2. Sporządź listę kontaktów z podziałem na prywatne i służbowe, z krajem i przedziałem czasowym. Przy kontaktach służbowych pomocne są dokumenty projektowe, korespondencja, listy uczestników szkoleń i konferencji.
3. Uzgodnij dane z partnerem — ankieta pyta także o jego pobyty i kontakty; niespójność między tym, co podaje osoba sprawdzana, a stanem faktycznym po stronie partnera jest widoczna.
4. Przygotuj załączniki od razu — w rubryce wpisuj odesłanie, a treść umieszczaj na osobnym arkuszu według schematu danego punktu. Wciskanie informacji w małą ramkę prowadzi do skrótów, a skróty do wątpliwości.
5. Opisuj powody, nie tylko fakty — „służbowy: misja PKW" mówi organowi wszystko; „służbowy" nie mówi nic i generuje pytanie na wysłuchaniu.
6. Nie oceniaj za organ — decyzja, czy dany kontakt ma znaczenie, należy do organu, nie do osoby sprawdzanej. Pominięcie „nieistotnego" kontaktu jest ryzykiem, którego nie warto podejmować.

Ogólne zasady wypełniania ankiety opisujemy w poradniku o ABO; kwestie finansowe — w artykule o zadłużeniu a poświadczeniu bezpieczeństwa.

Co dzieje się dalej z tymi informacjami

Wypełniona ankieta stanowi tajemnicę prawnie chronioną i podlega ochronie przewidzianej dla informacji niejawnych o klauzuli „poufne" w postępowaniu poszerzonym albo „zastrzeżone" w zwykłym (art. 24 ust. 10). Informacje o osobach trzecich wskazanych w ankiecie mogą być zbierane i przetwarzane bez ich wiedzy i zgody — ale wyłącznie w zakresie niezbędnym do ustalenia, czy osoba sprawdzana daje rękojmię zachowania tajemnicy, i tylko w granicach przesłanek z art. 24 ust. 2 (ust. 9).

Jeżeli po analizie ankiety pojawią się wątpliwości, których nie da się usunąć na podstawie dokumentów, organ zapewnia osobie sprawdzanej wysłuchanie — możliwość osobistego ustosunkowania się do informacji wywołujących wątpliwości (art. 25 ust. 6). To moment, w którym rzetelnie wypełniona ankieta staje się atutem: broni się sama, a rozmowa dotyczy wyjaśnień, nie tłumaczenia się z przemilczeń.

Podsumowanie

Pytania o zagranicę w ankiecie bezpieczeństwa osobowego nie są formalnością — realizują przesłanki z art. 24 ust. 2 pkt 1, 2 i 5, czyli zagrożenie działalnością wymierzoną w RP, ryzyko werbunku przez obce służby i podatność na presję. Wykazać trzeba pobyty zagraniczne dłuższe niż 30 dni oraz kontakty z obywatelami innych państw z ostatnich 20 lat — w obu przypadkach również dotyczące współmałżonka lub partnera — z podaniem dat, krajów, okoliczności i charakteru kontaktu, w razie potrzeby na załącznikach. Sam kontakt zagraniczny rzadko przesądza o wyniku postępowania. Przesądza o nim to, czy został ujawniony.

*JP Legal — Kancelaria Radcy Prawnego Jacka Posyniaka*