Rękojmia zachowania tajemnicy — jak jest oceniana i jak się do niej odnieść

Na czym polega ocena rękojmi

Rękojmia to prognoza: organ ocenia, czy dana osoba w przyszłości będzie chronić informacje niejawne przed nieuprawnionym ujawnieniem. Ocena nie sprowadza się do jednego kryterium — buduje się ją z wielu elementów: rzetelności, lojalności, stabilności sytuacji życiowej, odporności na presję oraz sposobu postępowania w sytuacjach trudnych.

Dlatego dwie osoby z podobną „okolicznością w aktach” mogą uzyskać różne rozstrzygnięcia. Znaczenie ma kontekst: czy sytuacja jest kontrolowana, czy została ujawniona dobrowolnie i jak osoba sprawdzana zachowała się później.

Co mówi ustawa

Ustawa z 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych definiuje rękojmię zachowania tajemnicy jako zdolność osoby do spełnienia ustawowych wymogów dla zapewnienia ochrony informacji niejawnych przed ich nieuprawnionym ujawnieniem, stwierdzoną w wyniku przeprowadzenia postępowania sprawdzającego (art. 2 pkt 2). W każdym postępowaniu sprawdzającym organ ustala, czy istnieją uzasadnione wątpliwości dotyczące (art. 24 ust. 2):

• uczestnictwa, współpracy lub popierania działalności szpiegowskiej, terrorystycznej, sabotażowej albo innej wymierzonej przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej,
• zagrożenia ze strony obcych służb specjalnych w postaci prób werbunku lub nawiązania kontaktu,
• przestrzegania porządku konstytucyjnego,
• ukrywania lub świadomego podawania nieprawdy w ankiecie bezpieczeństwa osobowego albo w postępowaniu — co do informacji mających znaczenie dla ochrony informacji niejawnych,
• okoliczności powodujących ryzyko podatności na szantaż lub wywieranie presji,
• niewłaściwego postępowania z informacjami niejawnymi — w przypadkach wskazanych w ustawie.

W postępowaniu poszerzonym bada się ponadto poziom życia wyraźnie przewyższający dochody, informacje o chorobie psychicznej lub innych zakłóceniach czynności psychicznych ograniczających sprawność umysłową i mogących negatywnie wpłynąć na zdolność do wykonywania prac związanych z dostępem do informacji niejawnych oraz uzależnienie od alkoholu, środków odurzających lub substancji psychotropowych (art. 24 ust. 3). W razie niedających się usunąć wątpliwości pierwszeństwo ma interes ochrony informacji niejawnych (art. 24 ust. 4).

Okoliczności najczęściej podważające rękojmię

• Sytuacja finansowa — zadłużenie przekraczające możliwości, egzekucje, hazard, ukrywanie zobowiązań; problemem jest przede wszystkim podatność na wpływ innych osób (art. 24 ust. 2 pkt 5), a w postępowaniu poszerzonym także niewyjaśniony poziom życia (ust. 3 pkt 1).
• Nierzetelność informacyjna — zatajenie faktów w ankiecie lub w rozmowie (art. 24 ust. 2 pkt 4); często oceniana surowiej niż sam zatajony fakt.
• Kontakty zagraniczne — ocenia się je pod kątem ryzyka werbunku lub prób nawiązania kontaktu przez obce służby specjalne oraz podatności na presję (art. 24 ust. 2 pkt 2 i 5); kontakt świadomie zatajony w ankiecie obciąża dodatkowo jako nierzetelność (pkt 4). Szerzej piszemy o tym w artykule o kontaktach zagranicznych w ankiecie.
• Uzależnienia i zachowania ryzykowne — uzależnienie od alkoholu lub innych substancji (badane w postępowaniu poszerzonym — art. 24 ust. 3 pkt 3) oraz zachowania tworzące ryzyko szantażu lub presji (art. 24 ust. 2 pkt 5).
• Naruszenia zasad ochrony informacji — tylko w przypadkach z art. 24 ust. 2 pkt 6: gdy niewłaściwe postępowanie z informacjami niejawnymi doprowadziło bezpośrednio do ich ujawnienia osobom nieuprawnionym, było wynikiem celowego działania, stwarzało realne zagrożenie ich nieuprawnionym ujawnieniem i nie miało charakteru incydentalnego albo dopuścił się go pełnomocnik ochrony, jego zastępca lub kierownik kancelarii tajnej. Znaczenie może mieć więc także naruszenie nieumyślne — jeżeli spełnia warunek z lit. a, c lub d.
• Postępowania karne i dyscyplinarne — ich charakter, etap i wynik. Prawomocne skazanie na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego (także popełnione za granicą) lub za umyślne przestępstwo skarbowe prowadzi do odmowy wydania poświadczenia, jeżeli czyn, za który nastąpiło skazanie, wywołuje wątpliwości, o których mowa w art. 24 ust. 2 i 3 (art. 30 ust. 2).

Jak odnosić się do wątpliwości organu

Skuteczne stanowisko nie polega na zaprzeczaniu faktom, lecz na ich osadzeniu w kontekście i wykazaniu, że nie tworzą realnego ryzyka dla ochrony informacji niejawnych. W praktyce oznacza to:

• udokumentowanie stanu faktycznego (zaświadczenia, harmonogramy spłat, orzeczenia),
• wykazanie aktualności — co zmieniło się od czasu zdarzenia,
• pokazanie postawy: dobrowolnego ujawnienia, współpracy, przestrzegania procedur,
• odniesienie się do proporcji między wagą okoliczności a skutkiem decyzji.

Standard uzasadnienia decyzji

Szeroki margines oceny po stronie organu nie oznacza dowolności. Organ jest obowiązany kierować się zasadami bezstronności i obiektywizmu oraz wykazać najwyższą staranność (art. 24 ust. 5), a decyzja o odmowie powinna zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne (art. 30 ust. 3 pkt 1). Rozstrzygnięcie powinno więc wskazywać konkretne ustalenia faktyczne i wyjaśniać, dlaczego prowadzą one do wniosku o braku rękojmi. Ogólne formuły, powtarzanie przepisu zamiast oceny albo pominięcie okoliczności korzystnych dla osoby sprawdzanej stanowią częsty punkt zaczepienia w odwołaniu i skardze do sądu administracyjnego.

Najczęstsze pytania

Co to jest rękojmia zachowania tajemnicy?

Ustawa definiuje ją jako zdolność osoby do spełnienia ustawowych wymogów dla zapewnienia ochrony informacji niejawnych przed ich nieuprawnionym ujawnieniem, stwierdzoną w wyniku postępowania sprawdzającego (art. 2 pkt 2). Nie jest to jedna, prosta przesłanka, lecz wniosek wyprowadzany z całokształtu okoliczności dotyczących osoby sprawdzanej.

Czy zadłużenie zawsze wyklucza wydanie poświadczenia?

Nie. Znaczenie ma skala zobowiązań, ich źródło, to czy są obsługiwane oraz czy sytuacja tworzy realną podatność na wpływ osób trzecich. Uporządkowana, kontrolowana sytuacja finansowa oceniana jest inaczej niż ukrywane, narastające długi. Szerzej: zadłużenie a poświadczenie bezpieczeństwa.

Czy zdarzenie sprzed lat nadal ma znaczenie?

Upływ czasu i późniejsze zachowanie osoby sprawdzanej mają istotne znaczenie. Organ powinien ocenić aktualność okoliczności, a nie opierać rozstrzygnięcia wyłącznie na odległym zdarzeniu bez związku z dzisiejszym ryzykiem.

Treść ma charakter informacyjny. Ocena rękojmi w konkretnej sprawie zawsze wymaga analizy dokumentów — zapraszamy do kontaktu z kancelarią.

JP LEGAL Adwokaci i Radcy Prawni