Leczenie psychiatryczne a poświadczenie bezpieczeństwa — depresja, terapia i uzależnienia w ankiecie

„Byłem u psychiatry — czy to zamyka mi drogę do poświadczenia?", „Czy wpisywać terapię?", „Co z jednorazowym zażyciem marihuany na studiach?". To jedne z najczęstszych pytań przed wypełnieniem ankiety bezpieczeństwa osobowego. Część osób rozważa wręcz pominięcie leczenia, bo boi się, że sam fakt wizyty u specjalisty przekreśli ich szanse.

Ustawa z 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1209) wygląda tu inaczej, niż się powszechnie sądzi. Nie czyni z diagnozy automatycznej przeszkody — pyta o wpływ stanu zdrowia na zdolność do pracy z informacjami niejawnymi. Natomiast zatajenie informacji jest samodzielną przesłanką wątpliwości co do rękojmi. Poniżej wyjaśniamy, kogo dotyczą pytania o zdrowie, co dokładnie bada organ i jak się przygotować.

Kogo dotyczą pytania o zdrowie

Przesłanki związane ze zdrowiem psychicznym i uzależnieniami ustala się tylko w poszerzonym postępowaniu sprawdzającym (art. 24 ust. 3). Takie postępowanie przeprowadza się (art. 22 ust. 1 pkt 2):

• przy stanowiskach i pracach związanych z dostępem do informacji o klauzuli „tajne" lub „ściśle tajne";
• wobec pełnomocników ochrony, ich zastępców i kandydatów na te stanowiska;
• wobec kierowników jednostek organizacyjnych, w których przetwarza się informacje o klauzuli „poufne" lub wyższej;
• wobec osób ubiegających się o dostęp do informacji niejawnych międzynarodowych (np. NATO, UE).

Zgodnie z instrukcją do ankiety osoby objęte zwykłym postępowaniem sprawdzającym nie wypełniają części V (zdrowie), VI (finanse) ani VII ankiety (pkt 11 instrukcji). Zwykłe postępowanie dotyczy co do zasady dostępu do informacji „poufnych" — ale nie zawsze. Pełnomocnicy ochrony, kierownicy jednostek i osoby ubiegające się o dostęp do informacji międzynarodowych przechodzą postępowanie poszerzone niezależnie od klauzuli (art. 22 ust. 1 pkt 2 lit. b–d), a ABW i SKW prowadzą postępowania poszerzone wobec swoich funkcjonariuszy, żołnierzy, pracowników i kandydatów (art. 23 ust. 2 pkt 2). Wtedy na pytania o zdrowie odpowiada się także przy klauzuli „poufne".

Co dokładnie bada organ

W poszerzonym postępowaniu organ ustala, czy istnieją wątpliwości dotyczące (art. 24 ust. 3 pkt 2 i 3):

• „informacji o chorobie psychicznej lub innych zakłóceniach czynności psychicznych ograniczających sprawność umysłową i mogących negatywnie wpłynąć na zdolność osoby sprawdzanej do wykonywania prac, związanych z dostępem do informacji niejawnych";
• „uzależnienia od alkoholu, środków odurzających lub substancji psychotropowych".

Brzmienie przepisu ma znaczenie. Ustawa nie każe oceniać samego faktu leczenia czy postawionej kiedyś diagnozy, lecz to, czy stan zdrowia ogranicza sprawność umysłową i może negatywnie wpłynąć na pracę z informacjami niejawnymi. Podobnie przy substancjach: przesłanką są wątpliwości dotyczące uzależnienia, a nie każde ich użycie. Odmowa następuje wtedy, gdy takich wątpliwości nie uda się usunąć (art. 30 ust. 1).

Na zdrowie i używki organ może patrzeć także przez pryzmat innych przesłanek. Najważniejsza z nich to ukrywanie lub świadome podawanie nieprawdy w ankiecie albo w toku postępowania (art. 24 ust. 2 pkt 4). Znaczenie może mieć również ryzyko podatności na szantaż lub wywieranie presji (art. 24 ust. 2 pkt 5) — na przykład gdy ktoś ukrywa problem, którego ujawnienia się obawia.

O co pyta część V ankiety

Część V („Dane dotyczące stanu zdrowia") zawiera siedem grup pytań:

1. czy osoba była poddana badaniu, po którym określono jej kategorię zdrowia (np. w wojsku, MSWiA, ABW, AW, CBA, SKW, SWW), czy uznano ją za zdolną do służby i jaką kategorię przyznano;
2. czy cierpi lub cierpiała w przeszłości na choroby psychiczne — z nazwą choroby, okresem, informacją o leczeniu (placówka lub lekarz, okres leczenia);
3. czy cierpi lub cierpiała na inne niż choroby psychiczne dolegliwości lub choroby powodujące istotne zakłócenia czynności psychicznych — z tymi samymi danymi oraz informacją o leczeniu lub terapii;
4. czy zażywa lub zażywała w przeszłości środek odurzający lub substancję psychotropową — z nazwą, informacją „ile razy i w jakiej dawce", okresem oraz ewentualnym leczeniem lub terapią;
5. czy spożywa lub po ukończeniu 18 lat spożywała alkohol w ilościach powodujących utratę świadomości — jak często i w jakich okolicznościach;
6. czy po ukończeniu 18 lat alkohol był przyczyną problemów w pracy lub w życiu prywatnym — jakich i kiedy;
7. czy leczyła się lub była kierowana na leczenie albo terapię w związku ze spożywaniem alkoholu.

Warto zwrócić uwagę na zakres czasowy. Pytania o choroby i substancje dotyczą także przeszłości, bez granicy lat. Pytania o utratę świadomości i problemy związane z alkoholem dotyczą okresu po ukończeniu 18 lat, a pytanie o leczenie lub terapię w związku z alkoholem takiej granicy nie ma. Pytanie o środki odurzające obejmuje każde ich zażycie, nie tylko uzależnienie — choć przesłanką z ustawy są wątpliwości dotyczące właśnie uzależnienia.

Badania specjalistyczne i dokumentacja medyczna

W celu dokonania ustaleń dotyczących zdrowia psychicznego i uzależnień organ prowadzący poszerzone postępowanie może zobowiązać osobę sprawdzaną do poddania się specjalistycznym badaniom i udostępnienia ich wyników. Lekarzowi, który przeprowadza badanie, udostępnia się dokumentację medyczną osoby sprawdzanej — w zakresie dotyczącym tych wątpliwości (art. 26 ust. 6).

Ustawa nie opisuje skutków odmowy poddania się badaniu. Trzeba jednak pamiętać o regule z art. 24 ust. 4: w razie niedających się usunąć wątpliwości pierwszeństwo ma interes ochrony informacji niejawnych. Badanie bywa więc dla osoby sprawdzanej szansą, a nie tylko obowiązkiem — to często najprostszy sposób, by wątpliwości usunąć.

Jeżeli sprawa kończy się odmową opartą na tych przesłankach, w odwołaniu można żądać przeprowadzenia dodatkowych czynności, w tym ponownych badań specjalistycznych. Ustawa przesądza, że ponowne badania powinien wykonać inny specjalista niż ten, który badał osobę w pierwszej instancji (art. 36 ust. 3). O całej procedurze piszemy w artykule o odwołaniu od odmowy wydania poświadczenia.

Poufność danych o zdrowiu

Wypełniona ankieta stanowi tajemnicę prawnie chronioną i w poszerzonym postępowaniu podlega ochronie przewidzianej dla informacji niejawnych o klauzuli „poufne" (art. 24 ust. 10). Osoba objęta poszerzonym postępowaniem może też włożyć ankietę do koperty i ją zakleić (pkt 15 instrukcji do ankiety). Akta postępowania sprawdzającego udostępnia się wyłącznie podmiotom wskazanym w ustawie — m.in. organowi rozpatrującemu odwołanie i sądowi administracyjnemu (art. 72 ust. 1). Informacje o zdrowiu podane w ankiecie nie są więc materiałem do swobodnego obiegu w jednostce.

Jak się przygotować

1. Odpowiadaj zgodnie z prawdą. Oświadczenie kończące ankietę przypomina, że ukrywanie lub podawanie niezgodnych z prawdą informacji mających znaczenie dla ochrony informacji niejawnych może stanowić podstawę odmowy wydania poświadczenia. Pominięcie leczenia, które organ i tak ustali, to zwykle gorszy scenariusz niż samo leczenie.
2. Zbierz dokumentację, zanim wypełnisz ankietę. Daty leczenia, nazwy placówek, dane lekarzy — a przy sprawach zakończonych także dokument potwierdzający zakończenie leczenia lub aktualny stan zdrowia. To materiał, który pozwala organowi usunąć wątpliwości.
3. Opisuj precyzyjnie, bez domysłów. Ankieta pyta o konkretne dane — nazwę choroby, okres, placówkę. Jeżeli nie masz pewności, czy Twoja sytuacja mieści się w pytaniu, lepiej ją opisać i wyjaśnić, niż samodzielnie uznać, że „to się nie liczy".
4. Wykorzystaj wysłuchanie. Jeżeli wątpliwości nie pozwalają ustalić, czy osoba sprawdzana daje rękojmię, organ zapewnia jej wysłuchanie — możliwość osobistego ustosunkowania się do informacji, które te wątpliwości wywołały. Na wysłuchanie można stawić się z pełnomocnikiem (art. 25 ust. 6 w zw. z art. 26 ust. 4). Organ odstępuje od niego tylko wtedy, gdy wiązałoby się z ujawnieniem informacji niejawnych albo gdy brak rękojmi ustalono w sposób niebudzący wątpliwości (art. 25 ust. 7).
5. Pamiętaj o części VI. W poszerzonym postępowaniu wypełnia się też pytania o finanse — piszemy o nich w artykule o zadłużeniu a poświadczeniu bezpieczeństwa.

Najczęstsze pytania

Czy leczenie depresji przekreśla szanse na poświadczenie?

Nie automatycznie. Ustawa bada, czy zakłócenia czynności psychicznych ograniczają sprawność umysłową i mogą negatywnie wpłynąć na zdolność do pracy z informacjami niejawnymi (art. 24 ust. 3 pkt 2). Znaczenie mają przebieg leczenia, jego zakończenie i aktualny stan zdrowia — a pytania o zdrowie zadaje się tylko w postępowaniu poszerzonym.

Czy muszę wpisać psychoterapię?

Ankieta pyta o choroby psychiczne wraz z leczeniem (część V pkt 2) oraz o inne dolegliwości lub choroby powodujące istotne zakłócenia czynności psychicznych wraz z leczeniem lub terapią (część V pkt 3). Czy konkretna terapia mieści się w pytaniu, zależy od jej przyczyny. W razie wątpliwości bezpieczniej ją opisać i wyjaśnić, niż pominąć.

Czy trzeba wpisać jednorazowe zażycie narkotyku?

Pytanie dotyczy każdego zażywania środka odurzającego lub substancji psychotropowej — teraz lub w przeszłości — z podaniem, ile razy i w jakiej dawce (część V pkt 4). Przesłanką z ustawy są jednak wątpliwości dotyczące uzależnienia (art. 24 ust. 3 pkt 3), a nie samo jednorazowe zdarzenie.

Czy organ zobaczy moją dokumentację medyczną?

Nie bezpośrednio. Organ może zobowiązać Cię do poddania się specjalistycznym badaniom i udostępnienia ich wyników, a dokumentację medyczną — w zakresie wątpliwości z art. 24 ust. 3 pkt 2 i 3 — udostępnia się lekarzowi, który przeprowadza badanie (art. 26 ust. 6).

Ubiegam się o poświadczenie „poufne". Czy odpowiadam na pytania o zdrowie?

Zwykle nie — osoby objęte zwykłym postępowaniem sprawdzającym nie wypełniają części V, VI i VII ankiety (pkt 11 instrukcji do ankiety). Wyjątkiem są sytuacje, w których także przy klauzuli „poufne" prowadzi się postępowanie poszerzone: wobec pełnomocników ochrony, kierowników jednostek, osób ubiegających się o dostęp do informacji międzynarodowych (art. 22 ust. 1 pkt 2 lit. b–d) oraz funkcjonariuszy, pracowników i kandydatów ABW i SKW (art. 23 ust. 2 pkt 2).

Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje analizy konkretnej sprawy. Jeżeli przygotowujesz się do poszerzonego postępowania albo otrzymałeś decyzję odmowną opartą na przesłankach zdrowotnych, zobacz, jak prowadzimy odwołania od odmowy i cofnięcia poświadczenia.

*JP Legal — Kancelaria Radcy Prawnego Jacka Posyniaka*