Klauzule tajności — zastrzeżone, poufne, tajne, ściśle tajne. Kto wydaje poświadczenie i jakiego postępowania wymaga każda z nich

Klauzule tajności — zastrzeżone, poufne, tajne, ściśle tajne. Kto wydaje poświadczenie i jakiego postępowania wymaga każda z nich

Pierwsze pytanie w każdej sprawie o dostęp do informacji niejawnych brzmi: jaka klauzula. Od niej zależy wszystko dalsze — czy w ogóle potrzebne jest poświadczenie bezpieczeństwa, kto przeprowadzi postępowanie, co organ będzie mógł sprawdzić, ile lat poświadczenie będzie ważne i jak długo trwa procedura. Poniżej porównanie czterech klauzul z ustawy z 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych.

Cztery klauzule i cztery kategorie szkody — art. 5

Klauzulę nadaje się adekwatnie do szkody, jaką spowodowałoby nieuprawnione ujawnienie informacji. Ustawa buduje to jako drabinę:

• „ściśle tajne" (art. 5 ust. 1) — ujawnienie spowoduje wyjątkowo poważną szkodę dla Rzeczypospolitej Polskiej: zagrozi niepodległości, suwerenności lub integralności terytorialnej, bezpieczeństwu wewnętrznemu lub porządkowi konstytucyjnemu, sojuszom lub pozycji międzynarodowej RP, osłabi gotowość obronną, doprowadzi do identyfikacji funkcjonariuszy, żołnierzy lub pracowników wywiadu i kontrwywiadu wykonujących czynności operacyjno-rozpoznawcze.
• „tajne" (ust. 2) — ujawnienie spowoduje poważną szkodę: uniemożliwi realizację zadań związanych z ochroną suwerenności lub porządku konstytucyjnego, pogorszy stosunki RP z innymi państwami lub organizacjami międzynarodowymi, zakłóci przygotowania obronne, przyniesie stratę znacznych rozmiarów w interesach ekonomicznych państwa.
• „poufne" (ust. 3) — ujawnienie spowoduje szkodę: utrudni prowadzenie bieżącej polityki zagranicznej, utrudni realizację przedsięwzięć obronnych lub negatywnie wpłynie na zdolność bojową Sił Zbrojnych, zagrozi stabilności systemu finansowego.
• „zastrzeżone" (ust. 4) — klauzula nadawana wtedy, gdy nie nadano wyższej, a ujawnienie może mieć szkodliwy wpływ na wykonywanie przez organy władzy publicznej lub inne jednostki zadań w zakresie obrony narodowej, polityki zagranicznej, bezpieczeństwa publicznego, przestrzegania praw i wolności obywateli, wymiaru sprawiedliwości albo interesów ekonomicznych państwa.

Zwróć uwagę na różnicę językową: przy trzech wyższych klauzulach ustawa mówi, że ujawnienie szkodę spowoduje, przy „zastrzeżonych" — że może mieć szkodliwy wpływ. To najniższy próg i stąd bierze się jej odrębny reżim dostępu.

„Zastrzeżone" — jedyna klauzula bez poświadczenia

Do informacji o klauzuli „zastrzeżone" nie jest wymagane poświadczenie bezpieczeństwa. Zgodnie z art. 21 ust. 4 wystarczy pisemne upoważnienie kierownika jednostki organizacyjnej (albo posiadanie ważnego poświadczenia na wyższą klauzulę) oraz odbycie szkolenia z ochrony informacji niejawnych. Upoważnienie wydaje się na czas określony lub na czas zatrudnienia i może zostać cofnięte.

To rozwiązanie obowiązuje od 2 stycznia 2011 r. i bywa źródłem nieporozumień: osoba pracująca wyłącznie z dokumentami „zastrzeżonymi" nie przechodzi postępowania sprawdzającego i nie ma poświadczenia — ale ma dostęp do informacji niejawnych i podlega wszystkim obowiązkom ochronnym.

Kto prowadzi postępowanie — pełnomocnik ochrony, ABW albo SKW

Od klauzuli zależy rodzaj postępowania (art. 22 ust. 1) i organ, który je prowadzi (art. 23):

Klauzula „poufne" — zwykłe postępowanie sprawdzające, prowadzone przez pełnomocnika ochrony jednostki organizacyjnej, na pisemne polecenie kierownika jednostki (art. 23 ust. 1). Pełnomocnik może wystąpić do ABW albo SKW o sprawdzenie danych w ewidencjach niedostępnych powszechnie (art. 25 ust. 1 pkt 2 i ust. 2).

Klauzule „tajne" i „ściśle tajne" — poszerzone postępowanie sprawdzające, prowadzone przez ABW albo SKW na pisemny wniosek kierownika jednostki organizacyjnej lub osoby uprawnionej do obsady stanowiska (art. 23 ust. 2 pkt 1). Podział między obie służby wynika wprost z art. 10 ust. 2 i 3 ustawy: SKW realizuje zadania w odniesieniu do Ministerstwa Obrony Narodowej oraz jednostek organizacyjnych podległych MON lub przez niego nadzorowanych, ataszatów obrony w placówkach zagranicznych, a także żołnierzy w służbie czynnej wyznaczonych na stanowiska służbowe w innych jednostkach; ABW — w odniesieniu do wszystkich pozostałych jednostek organizacyjnych i osób podlegających ustawie.

Poszerzonego postępowania wymagają też — niezależnie od klauzuli — pełnomocnicy ochrony, ich zastępcy i kandydaci na te stanowiska oraz kierownicy jednostek, w których przetwarza się informacje o klauzuli „poufne" lub wyższej (art. 22 ust. 1 pkt 2 lit. b i c).

Służby, które sprawdzają same siebie — art. 23 ust. 5

To przepis o największym znaczeniu praktycznym dla funkcjonariuszy i żołnierzy. AW, CBA, Służba Ochrony Państwa, Policja, Służba Więzienna, SWW, Straż Graniczna oraz Żandarmeria Wojskowa przeprowadzają samodzielnie postępowania sprawdzające i kontrolne postępowania sprawdzające wobec własnych funkcjonariuszy, żołnierzy i pracowników, osób ubiegających się o przyjęcie do służby lub pracy oraz osób wykonujących na ich rzecz czynności zlecone. W tym zakresie przysługują im uprawnienia ABW i SKW (ust. 6).

Policjant, funkcjonariusz SG czy Służby Więziennej nie jest więc sprawdzany przez ABW — postępowanie prowadzi jego własna formacja. Ma to dwie konsekwencje. Po pierwsze, decyzja odmowna albo o cofnięciu pochodzi od organu wewnątrz służby, co w praktyce splata sprawę z innymi procedurami służbowymi — piszemy o tym w artykule o postępowaniu dyscyplinarnym a cofnięciu poświadczenia. Po drugie, poświadczenie wydane w tym trybie ma ograniczoną ważność — o czym niżej.

Ustawa przewiduje też wzajemną kontrolę na szczycie: ABW prowadzi poszerzone postępowania wobec Szefa SKW, Szefa AW, Szefa CBA, Komendanta SOP, Komendanta Głównego Policji, Dyrektora Generalnego SW, Komendanta Głównego SG i Inspektora Nadzoru Wewnętrznego (art. 23 ust. 3), a SKW — wobec Szefa ABW, Szefa SWW i Komendanta Głównego Żandarmerii Wojskowej (ust. 4).

Co organ może sprawdzić — zakres zależy od klauzuli

Zwykłe postępowanie (art. 25) to sprawdzenia w ewidencjach, rejestrach i kartotekach, w tym w Krajowym Rejestrze Karnym, a w razie potrzeby rozmowa z osobą sprawdzaną.

Poszerzone postępowanie (art. 26 ust. 1) dokłada — jeżeli jest to konieczne w wyniku uzyskanych informacji — rozmowy z przełożonymi i innymi osobami, wywiad w miejscu zamieszkania oraz sprawdzenie stanu i obrotów na rachunku bankowym i zadłużenia, w szczególności wobec Skarbu Państwa.

Poszerzone postępowanie bada też dodatkowe przesłanki z art. 24 ust. 3, których nie ma w zwykłym: poziom życia wyraźnie przewyższający dochody, informacje o chorobie psychicznej lub innych zakłóceniach czynności psychicznych ograniczających sprawność umysłową, uzależnienie od alkoholu, środków odurzających lub substancji psychotropowych. Szerzej o kwestiach finansowych piszemy w artykule o zadłużeniu a poświadczeniu bezpieczeństwa, a o pytaniach dotyczących zagranicy — w tekście o kontaktach zagranicznych w ankiecie.

Różny jest też poziom ochrony samej ankiety: wypełniona ABO jest chroniona jak informacja „poufna" w postępowaniu poszerzonym i „zastrzeżona" w zwykłym (art. 24 ust. 10).

Ważność poświadczenia i kaskada uprawnień

Poświadczenie wydaje się na okres (art. 29 ust. 3): 10 lat — „poufne", 7 lat — „tajne", 5 lat — „ściśle tajne". Im wyższa klauzula, tym krótszy okres ważności — bo tym częstszej weryfikacji podlega osoba.

Działa przy tym zasada kaskady (ust. 4): poświadczenie na wyższą klauzulę uprawnia do dostępu do informacji o klauzuli niższej, odpowiednio przez okresy wskazane wyżej. Osoba z poświadczeniem „ściśle tajne" ma więc dostęp także do „tajnych" i „poufnych".

Jedno zastrzeżenie dotyczy poświadczeń wydanych przez służby z art. 23 ust. 5: zachowują ważność wyłącznie w okresie pracy lub służby w organie, który przeprowadził postępowanie (art. 29 ust. 5). Po odejściu ze służby takie poświadczenie nie działa w nowym miejscu pracy.

Przy zmianie pracy — art. 34

Nie przeprowadza się nowego postępowania sprawdzającego, jeżeli osoba przedstawi poświadczenie odpowiednie do wymaganej klauzuli (art. 34 ust. 1) — z wyjątkiem właśnie poświadczeń „resortowych" z art. 23 ust. 5. O zatrudnieniu takiej osoby kierownik jednostki informuje w terminie 7 dni organ, który wydał poświadczenie, oraz odpowiednio ABW lub SKW (ust. 2).

Praktyczna konsekwencja: ważne poświadczenie jest wartością przenoszalną między pracodawcami — o ile nie pochodzi z postępowania resortowego. Warto sprawdzić, który z tych dwóch wariantów widnieje na własnym dokumencie, zanim zaplanuje się zmianę pracy lub odejście ze służby.

Podsumowanie — cztery klauzule w skrócie

| Klauzula | Wymóg dostępu | Rodzaj postępowania | Kto prowadzi | Ważność | |---|---|---|---|---| | zastrzeżone | upoważnienie kierownika + szkolenie | brak postępowania | — | wg upoważnienia | | poufne | poświadczenie | zwykłe | pełnomocnik ochrony | 10 lat | | tajne | poświadczenie | poszerzone | ABW albo SKW | 7 lat | | ściśle tajne | poświadczenie | poszerzone | ABW albo SKW | 5 lat |

W służbach wymienionych w art. 23 ust. 5 postępowania — niezależnie od klauzuli — prowadzi sama formacja.

Klauzula nie jest więc etykietą na dokumencie, lecz przełącznikiem całej procedury: decyduje o organie, zakresie sprawdzeń, badanych przesłankach, długości postępowania i okresie ważności poświadczenia. To od niej zaczyna się każda analiza sprawy — i każda strategia obrony w razie decyzji odmownej.

*JP Legal — Kancelaria Radcy Prawnego Jacka Posyniaka*