Postępowanie sprawdzające prowadzone przez SKW — kiedy sprawą żołnierza zajmuje się kontrwywiad wojskowy

Postępowanie sprawdzające prowadzone przez SKW — kiedy sprawą żołnierza zajmuje się kontrwywiad wojskowy

Żołnierz zawodowy, któremu odmówiono poświadczenia bezpieczeństwa, zwykle ma przed sobą decyzję Szefa Służby Kontrwywiadu Wojskowego. To nie przypadek ani wybór jednostki — właściwość SKW w sprawach poświadczeń wynika wprost z ustawy i obejmuje precyzyjnie zakreślony krąg osób. Poniżej wyjaśniamy, kto trafia pod SKW, czym te postępowania różnią się od prowadzonych przez ABW i co z tego wynika dla obrony.

Właściwość SKW — art. 10 ust. 2 ustawy

Nadzór nad systemem ochrony informacji niejawnych — w tym prowadzenie postępowań sprawdzających, kontrolnych postępowań sprawdzających i postępowań bezpieczeństwa przemysłowego — dzieli się między dwie służby (art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych).

SKW realizuje zadania w odniesieniu do (art. 10 ust. 2):

1. Ministerstwa Obrony Narodowej oraz jednostek organizacyjnych podległych MON lub przez niego nadzorowanych — a więc jednostek wojskowych, instytucji resortu, uczelni wojskowych, szpitali wojskowych, instytutów badawczych i podobnych podmiotów;
2. ataszatów obrony w placówkach zagranicznych;
3. żołnierzy w służbie czynnej wyznaczonych na stanowiska służbowe w innych jednostkach organizacyjnych niż wymienione wyżej.

ABW realizuje zadania w odniesieniu do wszystkich pozostałych jednostek organizacyjnych i osób podlegających ustawie (ust. 3).

Punkt 3 jest najciekawszy praktycznie: żołnierz w służbie czynnej „idzie za" SKW nawet wtedy, gdy pełni służbę poza resortem obrony. O właściwości decyduje więc status osoby, a nie tylko miejsce, w którym aktualnie służy.

Kogo SKW nie sprawdza — trzy wyjątki

Po pierwsze, funkcjonariusze i żołnierze formacji z art. 23 ust. 5. SWW, Żandarmeria Wojskowa, AW, CBA, SOP, Policja, Służba Więzienna i Straż Graniczna prowadzą postępowania samodzielnie wobec własnych funkcjonariuszy, żołnierzy i pracowników. Żołnierz Żandarmerii Wojskowej jest więc sprawdzany przez ŻW, nie przez SKW.

Po drugie, klauzula „poufne". Przy tej klauzuli prowadzi się zwykłe postępowanie sprawdzające, które należy do pełnomocnika ochrony jednostki (art. 23 ust. 1) — także w jednostce wojskowej. SKW wkracza przy klauzulach „tajne" i „ściśle tajne" oraz wobec pełnomocników ochrony, ich zastępców i kierowników jednostek przetwarzających informacje „poufne" lub wyższe (art. 22 ust. 1 pkt 2).

Po trzecie, szczyt hierarchii. Wobec Szefa ABW, Szefa SWW i Komendanta Głównego Żandarmerii Wojskowej postępowania prowadzi SKW (art. 23 ust. 4), a wobec samego Szefa SKW — ABW (ust. 3 pkt 1).

Czym różni się postępowanie prowadzone przez SKW

Pod względem przepisów — niczym. SKW stosuje tę samą ustawę, te same przesłanki z art. 24, ten sam katalog czynności z art. 25 i 26 oraz te same terminy. Różnice są praktyczne i wynikają ze specyfiki środowiska wojskowego:

• materiał kontrwywiadowczy w tle. SKW jest jednocześnie służbą kontrwywiadu wojskowego — do jej ustawowych zadań należy rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie przestępstw przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej popełnianych przez żołnierzy pełniących czynną służbę wojskową oraz ochrona bezpieczeństwa jednostek wojskowych, innych jednostek organizacyjnych MON i żołnierzy wykonujących zadania służbowe poza granicami państwa (art. 5 ustawy z 9 czerwca 2006 r. o SKW oraz SWW). Informacje pochodzące z tej działalności mogą zasilać postępowanie sprawdzające;
• wątek zagraniczny jest regułą, nie wyjątkiem. Misje, ćwiczenia sojusznicze, szkolenia w strukturach NATO, kontakty ze stroną zagraniczną — u żołnierza zawodowego pobyty i kontakty zagraniczne to element służby. Wymaga to szczególnej staranności przy wypełnianiu ankiety; piszemy o tym w artykule o kontaktach zagranicznych w ABO;
• poświadczenia międzynarodowe. Dostęp do informacji niejawnych NATO, UE lub ESA o klauzuli odpowiadającej „poufne" i wyższej wymaga odrębnego poświadczenia wydawanego przez ABW albo SKW — w obszarze wojskowym przez SKW;
• związek ze stosunkiem służbowym. Utrata poświadczenia oznacza brak możliwości zajmowania stanowiska wymagającego dostępu do informacji niejawnych, a w wojsku dotyczy to większości stanowisk.

Co bada SKW w poszerzonym postępowaniu

Zakres jest ustawowy i identyczny jak u ABW. Obok przesłanek badanych w każdym postępowaniu (art. 24 ust. 2 — m.in. zagrożenie ze strony obcych służb w postaci prób werbunku lub nawiązania kontaktu, rzetelność informacyjna, podatność na szantaż lub presję), w poszerzonym postępowaniu dochodzą przesłanki z art. 24 ust. 3: poziom życia wyraźnie przewyższający dochody, informacje o chorobie psychicznej lub innych zakłóceniach czynności psychicznych ograniczających sprawność umysłową, uzależnienie od alkoholu, środków odurzających lub substancji psychotropowych.

Katalog czynności z art. 26 ust. 1 obejmuje — jeżeli jest to konieczne w wyniku uzyskanych informacji — rozmowy z przełożonymi i innymi osobami, wywiad w miejscu zamieszkania oraz sprawdzenie stanu i obrotów na rachunku bankowym oraz zadłużenia, w szczególności wobec Skarbu Państwa. Szerzej o tym ostatnim wątku piszemy w artykule o zadłużeniu a poświadczeniu bezpieczeństwa.

Obowiązuje też reguła z art. 24 ust. 4: niedających się usunąć wątpliwości nie rozstrzyga się na korzyść osoby sprawdzanej — pierwszeństwo ma interes ochrony informacji niejawnych.

Odwołanie od decyzji SKW

Ścieżka jest taka sama jak przy decyzjach ABW: odwołanie do Prezesa Rady Ministrów w terminie 14 dni od doręczenia decyzji, wnoszone za pośrednictwem organu, który ją wydał. Odwołanie nie wymaga uzasadnienia, ale też nie wstrzymuje wykonania decyzji (art. 35). Prezes Rady Ministrów ma 3 miesiące na rozpatrzenie. Na decyzję odwoławczą przysługuje skarga do sądu administracyjnego w terminie 30 dni; sąd rozpoznaje ją na posiedzeniu niejawnym, a uzasadnienie wyroku doręcza się wyłącznie organowi (art. 38). Szczegółowo opisujemy tę drogę w opracowaniu o odwołaniu od odmowy poświadczenia.

Specyfika obrony w sprawach wojskowych polega na tym, że znaczna część uzasadnienia bywa objęta klauzulą i umieszczona w niejawnym załączniku. Argumentację buduje się wówczas na jawnej części decyzji, na kontroli poprawności procedury (terminy, rzetelne dokumentowanie czynności, zapewnienie wysłuchania z art. 25 ust. 6) oraz na materiale własnym osoby sprawdzanej — dokumentach, które rozwiewają wątpliwości wskazane w decyzji.

Gdy równolegle toczy się sprawa dyscyplinarna

U żołnierzy zawodowych postępowanie sprawdzające często idzie w parze z postępowaniem dyscyplinarnym — oba dotyczą tego samego zdarzenia i korzystają z tych samych dokumentów, ale rządzą się innymi regułami dowodowymi i innymi terminami. Strategię trzeba prowadzić równolegle; opisujemy to w artykule o postępowaniu dyscyplinarnym a cofnięciu poświadczenia.

Podsumowanie

O tym, czy sprawą zajmie się SKW, przesądza art. 10 ust. 2 ustawy o ochronie informacji niejawnych: resort obrony wraz z jednostkami podległymi i nadzorowanymi, ataszaty obrony oraz żołnierze w służbie czynnej — także ci pełniący służbę poza resortem. Poza tym kręgiem działa ABW, a w ośmiu formacjach wymienionych w art. 23 ust. 5 — sama służba. Przy klauzuli „poufne" postępowanie prowadzi pełnomocnik ochrony jednostki, niezależnie od tego, czy jest to jednostka wojskowa. Przepisy, przesłanki i terminy są wszędzie te same; różnią się realia, materiał dowodowy i konsekwencje służbowe. Kto wie, który organ prowadzi jego sprawę i na jakiej podstawie, wie też, do kogo kierować pisma i w jakim terminie.

*JP Legal — Kancelaria Radcy Prawnego Jacka Posyniaka*