Rodzina i bliscy za granicą a poświadczenie bezpieczeństwa — czy krewni w Rosji, na Białorusi lub partner cudzoziemiec przekreślają szanse

Matka mieszkająca na Białorusi, brat pracujący w Rosji, żona z ukraińskim obywatelstwem, partner z innego kraju — to jedne z najczęstszych powodów niepokoju przed postępowaniem sprawdzającym. Pytanie zwykle brzmi: „czy to mnie dyskwalifikuje?”. Krótka odpowiedź: ustawa nie zna takiej przeszkody. Dłuższa — organ nie ocenia rodziny, lecz ryzyko, które może się z nią wiązać, a duże znaczenie ma nie tylko sam fakt, ale i to, czy osoba sprawdzana przedstawiła go rzetelnie. Wyjaśniamy to na podstawie ustawy z 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2025 r. poz. 1209) i wzoru ankiety bezpieczeństwa osobowego, który stanowi załącznik do ustawy.

Czego ustawa nie mówi

W ustawie nie ma przepisu, który odbierałby rękojmię zachowania tajemnicy z powodu obywatelstwa, miejsca zamieszkania czy pochodzenia członków rodziny. Organ odmawia poświadczenia, jeżeli nie zostaną usunięte wątpliwości wymienione w art. 24 ust. 2 (a w poszerzonym postępowaniu także w art. 24 ust. 3) — tak stanowi art. 30 ust. 1. Rodzina za granicą nie jest więc przesłanką odmowy. Może być natomiast źródłem wątpliwości, które organ będzie badał.

Jednocześnie trzeba pamiętać o regule z art. 24 ust. 4: w razie niedających się usunąć wątpliwości interes ochrony informacji niejawnych ma pierwszeństwo przed innymi prawnie chronionymi interesami. Ciężar praktyczny przesuwa się więc na osobę sprawdzaną — to ona ma interes w tym, by organ miał pełny i spójny obraz, który pozwoli wątpliwości usunąć.

Trzy przesłanki, przez które organ patrzy na rodzinę

Wątek rodzinny dotyka trzech przesłanek z art. 24 ust. 2:

• pkt 2 — zagrożenie osoby sprawdzanej ze strony obcych służb specjalnych w postaci prób werbunku lub nawiązania z nią kontaktu. Krewni mieszkający w państwie, którego służby prowadzą aktywne działania wobec Polski, mogą być dla tych służb kanałem dotarcia do osoby sprawdzanej;
• pkt 5 — okoliczności powodujące ryzyko podatności na szantaż lub wywieranie presji. Bliska osoba w zasięgu obcego państwa to potencjalny punkt nacisku: groźba wobec niej, problemy z jej pobytem, majątkiem czy pracą;
• pkt 4 — ukrywanie lub świadome podawanie nieprawdy w ankiecie lub w postępowaniu. Ta przesłanka nie dotyczy rodziny, lecz rzetelności osoby sprawdzanej — i w praktyce może okazać się groźniejsza niż dwie poprzednie.

Organ może zbierać i przetwarzać informacje o osobach trzecich wskazanych w ankiecie bez ich wiedzy i zgody, ale tylko w zakresie niezbędnym do ustalenia, czy osoba sprawdzana daje rękojmię, i wyłącznie w granicach przesłanek z art. 24 ust. 2 (art. 24 ust. 9). Krewni nie są więc „sprawdzani” w ogólnym sensie — organ bada ich sytuację tylko w kontekście ryzyka dla osoby sprawdzanej.

Co dokładnie ankieta mówi o rodzinie

Część II ankiety („Dane osobowe członków rodziny”) obejmuje:

• A — współmałżonka,
• B — partnera życiowego — dane podaje się tylko wtedy, gdy związek ma charakter faktycznego i trwałego pożycia (pkt 7 instrukcji),
• C i D — ojca i matkę,
• E — rodzeństwo, które ukończyło 15 lat,
• F — dzieci, które ukończyły 15 lat,
• G — współmieszkańców, którzy ukończyli 15 lat, a nie zostali wymienieni wcześniej.

Przy każdej z tych osób ankieta pyta o dane, które mają znaczenie właśnie dla wątku zagranicznego: obywatelstwa posiadane obecnie (od kiedy) i posiadane wcześniej (od kiedy do kiedy), miejsce urodzenia, adres zamieszkania (z wyjątkiem współmieszkańców; rubryki adresowe zawierają pole „kraj”) oraz miejsce zatrudnienia i zajmowane stanowisko. O małżonka i partnera ankieta pyta dodatkowo o paszport — i o to, czy mają inny paszport niż wskazany. Te same pytania o obywatelstwa i dodatkowy paszport dotyczą samej osoby sprawdzanej (część I).

Instrukcja rozwiązuje dwie typowe trudności. Jeżeli osoba sprawdzana nie wie czegoś o krewnym (na przykład gdzie dokładnie pracuje brat, z którym nie utrzymuje kontaktu), wpisuje „nie wiem” i podaje przyczynę (pkt 6 instrukcji). Jeżeli członek rodziny nie żyje, podaje się tylko jego imię, nazwisko, datę i miejsce urodzenia z adnotacją „nie żyje” (pkt 10 instrukcji).

Zwróć uwagę na stanowisko i pracodawcę. Krewny pracujący w administracji, wojsku, służbach lub przedsiębiorstwach strategicznych obcego państwa to dla organu informacja innej wagi niż krewny prowadzący sklep. Nie należy tego pomijać ani łagodzić — właśnie te dane organ będzie weryfikował szczególnie uważnie.

Pytania o zainteresowanie obcych służb — także wobec rodziny

Część IV ankiety zawiera dwa pytania, które wprost obejmują członków rodziny:

• pkt 4 — czy osoba sprawdzana kiedykolwiek stwierdziła zainteresowanie swoją osobą ze strony zagranicznych służb specjalnych, innych obcych instytucji aparatu ścigania albo grup przestępczych — oraz czy wie coś o analogicznym zainteresowaniu współmałżonkiem lub partnerem, osobami we wspólnym gospodarstwie domowym albo innymi członkami rodziny;
• pkt 5 — czy podczas pobytu za granicą była wypytywana przez obce władze (imigracyjne, skarbowe, inne) na tematy związane z bezpieczeństwem lub obronnością — oraz czy wie coś o analogicznych sytuacjach dotyczących tych samych osób.

W obu przypadkach ankieta wyraźnie prosi, by zaznaczyć tylko odpowiedź i nie podawać szczegółów. Szczegóły omawia z osobą sprawdzaną przedstawiciel ABW albo SKW prowadzący postępowanie. To ważna wskazówka: zgłoszenie takiej sytuacji nie jest przyznaniem się do winy, lecz informacją, którą organ chce uzyskać bezpośrednio — a sytuacja zgłoszona przez osobę sprawdzaną jest czymś zupełnie innym niż sytuacja ustalona przez organ z innych źródeł.

Pobyty za granicą dłuższe niż 30 dni (część IV pkt 6) oraz kontakty z obywatelami innych państw w ostatnich 20 latach (pkt 7) — dotyczące osoby sprawdzanej i jej małżonka lub partnera — omawiamy osobno w artykule o kontaktach zagranicznych i wyjazdach w ankiecie.

Jak organ ocenia ryzyko

Ustawa nie zawiera listy kryteriów, ale z przesłanek z art. 24 ust. 2 pkt 2 i 5 wynika, jakie okoliczności mają znaczenie. W praktyce są to przede wszystkim:

• państwo — inaczej ocenia się krewnych w państwie sojuszniczym, a inaczej w państwie, którego służby prowadzą działania wymierzone w Polskę;
• charakter i intensywność relacji — codzienny kontakt i wspólne gospodarstwo to co innego niż relacja ograniczona do świąt albo zerwana od lat;
• zależności — pomoc finansowa, wspólny majątek, spadek lub nieruchomość w obcym państwie, opieka nad rodzicem;
• pozycja krewnego — zatrudnienie w strukturach państwowych obcego państwa, zwłaszcza w siłach zbrojnych, służbach lub administracji;
• wyjazdy osoby sprawdzanej do tego państwa i dokumenty, którymi się przy tym posługuje — w tym posiadanie obywatelstwa lub paszportu tego państwa;
• historia incydentów — czy ktoś z rodziny był wypytywany, nagabywany, proszony o informacje, i czy osoba sprawdzana to zgłosiła.

Żadna z tych okoliczności nie przesądza sprawy sama w sobie. Znaczenie ma całość obrazu i to, czy wątpliwości dają się usunąć — wyjaśnieniami, dokumentami, a przede wszystkim spójnością tego, co osoba sprawdzana podała w ankiecie, z tym, co ustali organ.

Małżonek lub partner cudzoziemiec

Związek z cudzoziemcem nie jest przeszkodą w uzyskaniu poświadczenia. Jest natomiast okolicznością, którą organ zbada z największą uwagą — bo to osoba najbliższa, często mieszkająca razem z osobą sprawdzaną. Ankieta wymaga podania jej pełnych danych, w tym obywatelstw, paszportów, adresów i zatrudnienia, a w poszerzonym postępowaniu organ może — jeżeli jest to konieczne w wyniku uzyskanych informacji — przeprowadzić rozmowy z innymi osobami i wywiad w miejscu zamieszkania (art. 26 ust. 1 pkt 1 i 2).

Partnera życiowego wykazuje się, jeżeli związek ma charakter faktycznego i trwałego pożycia — niezależnie od tego, czy jest sformalizowany. Pominięcie partnera „bo nie jesteśmy małżeństwem” to błąd, który łatwo wychodzi na jaw — choćby przy wywiadzie w miejscu zamieszkania.

Co zrobić, jeżeli obawiasz się, że rodzina będzie problemem

1. Ujawnij wszystko, co obejmuje ankieta. Pominięcie krewnego, obywatelstwa czy drugiego paszportu może zostać ocenione jako ukrywanie informacji w rozumieniu art. 24 ust. 2 pkt 4 — a to podważa wiarygodność całej ankiety, nie tylko jednego punktu.
2. Pisz „nie wiem” tylko wtedy, gdy naprawdę nie wiesz — i podawaj przyczynę. „Nie wiem — brak kontaktu z bratem od 2015 r.” to rzetelna odpowiedź; samo „nie wiem” rodzi pytania.
3. Zaznacz incydenty w części IV, nawet jeśli wydają się błahe. Szczegóły omówisz z przedstawicielem służby.
4. Przygotuj się do rozmowy i wysłuchania. Jeżeli powstaną wątpliwości niepozwalające ustalić, czy dajesz rękojmię zachowania tajemnicy, organ co do zasady zapewnia możliwość osobistego ustosunkowania się do informacji, które je wywołały (wyjątki określa art. 25 ust. 7); można przyjść z pełnomocnikiem, a z przebiegu wysłuchania sporządza się protokół (art. 25 ust. 6, w poszerzonym postępowaniu w zw. z art. 26 ust. 4).
5. Miej dokumenty, które pokazują rzeczywisty charakter relacji — na przykład to, że nie masz majątku w danym państwie, nie wspierasz finansowo krewnych albo że kontakt jest ograniczony. Nie twórz jednak niczego „pod postępowanie”; organ ocenia fakty, a nie narrację.
6. Rozważ poinformowanie o istotnych zmianach. Okoliczności rodzinne zmieniają się — małżeństwo, przeprowadzka krewnego, nowe obywatelstwo. Ustawa o ochronie informacji niejawnych nie nakłada na osobę sprawdzaną odrębnego obowiązku zgłaszania takich zmian, ale nowe informacje o osobie, która ma poświadczenie, mogą uruchomić kontrolne postępowanie sprawdzające (art. 33 ust. 1). Z perspektywy oceny rękojmi lepiej, by organ dowiedział się o istotnej zmianie od osoby sprawdzanej niż z innych źródeł.

Gdy rodzina staje się powodem odmowy lub cofnięcia

Jeżeli organ odmówi poświadczenia albo je cofnie z powodu okoliczności rodzinnych, decyzja powinna zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne (art. 30 ust. 3 pkt 1), choć jego część zawierająca informacje niejawne podlega ochronie (art. 30 ust. 4). W odwołaniu warto badać przede wszystkim, czy organ wykazał uzasadnione wątpliwości w rozumieniu art. 24 ust. 2 — konkretne, aktualne i związane z ryzykiem werbunku lub presji — czy też poprzestał na samym fakcie, że krewni mieszkają za granicą. Drogę odwoławczą opisujemy w artykule o odwołaniu do Prezesa Rady Ministrów i skardze do WSA.

Podsumowanie

Rodzina za granicą, partner cudzoziemiec czy krewni w państwie nieprzyjaznym Polsce nie są ustawową przeszkodą w uzyskaniu poświadczenia bezpieczeństwa. Organ bada, czy wiążą się z nimi uzasadnione wątpliwości dotyczące werbunku przez obce służby (art. 24 ust. 2 pkt 2) albo podatności na szantaż lub presję (pkt 5), a w razie wątpliwości niedających się usunąć rozstrzyga na korzyść ochrony informacji niejawnych (art. 24 ust. 4). Ankieta wymaga pełnych danych o małżonku, partnerze i rodzicach oraz o rodzeństwie, dzieciach i współmieszkańcach, którzy ukończyli 15 lat — wraz z obywatelstwami, adresami i zatrudnieniem. Groźniejsze od samej rodziny za granicą bywa to, czego o niej w ankiecie nie napisano.

*JP Legal — Kancelaria Radcy Prawnego Jacka Posyniaka*